lahana (brassica oleracea) : Turpgiller familyasından iri ve kalın yapraklı bir bitkidir. En çok yetiştirileni baş lahanadır. Yurdumuzun bütün bölgelerinde yetişir. Başlıca çeşitleri: Kemer lahanası, Batman lahanası, köse lahanası, Brüksel lahanası ve kara lahana. Lahana C vitamini bakkımından zengindir. Yapısında kükürt bulunur. Çiğ olarak yemek veya sıkarak suyunu içmek daha faydalıdır.

 

Faydası : Kansızlığı giderir. İdrar söktürür. Vücutta biriken zehirli maddelerin atılmasını sağlar. Mide ve bağırsak yaralarını yumuşatır. Kabızlığı giderir. Kandaki şeker miktarını düşürür. Vücudu hastalıklara ve kansere karşı korur. Göğüs ucu çatlaklarını giderir. Sarılık ve safra kesesi hastalıkları için iyidir. Astımda faydalıdır. Romatizma, siyatik, lumbago ve Apsede yararlıdır. Ses kısıklığını giderir. İştah açar. Guatr olanlar yememelidir.

ERZURUM’DA BULUNAN ÇEŞMELER*

 

1)       Abdullah Paşa Çeşmesi (Emir Şeyh Camii Çeşmesi) : Tebriz Kapıda, Emir Şeyh Camii yanında bulunmaktadır. Günümüzde bu çeşmenin suyu akmamaktadır.

2)       Ağvan Çeşmesi: Erzurum Kalesi’nin güney batı tarafında, Marpuzcu sokakta bulunmaktadır. Günümüzde bu çeşmenin suyu da akmamaktadır.

3)       Akpınar Çeşmesi: Mahallebaşı’nda meydanın güney batısında bulunmaktadır. Günümüzde de bu çeşmenin suyu akmaya devam etmektedir.

4)       Ali Ağa Sokak Çeşmesi: Topçuoğlu Mahallesi, Ali Ağa Sokak’ta bulunmaktadır. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

5)       Ali Paşa Camii Çeşmesi: Ali Paşa Mahallesinde, Ali Paşa Camii avlu duvarına bitişiktir. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

6)       Arife Sokak Çeşmesi: Hacı Cuma Mahallesi, Arife Sokak’ta bulunmaktadır. Günümüzde suyu akmamaktadır.

7)       Ayaz Paşa Çeşmesi: Ayaz Paşa Mahallesi’nde, Ayaz Paşa Camii önündedir. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

8)       Bakırcı Camii Çeşmesi: Bakırcı Mahallesi, Çeşme Sokak’ta bulunmaktadır. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

9)       Batpazarı Çeşmesi: Erzurum Kalesi’nin doğu kesiminde yer alan Batpazarı caddesi üzerinde bulunmaktadır. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

10)    Boyahane Camii Çeşmesi (Şadırvanı): Karaköse Mahallesi’nde Boyahane Camii ve Hamamı avlusunda bulunmaktadır. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

11)    Cafer Ağa Çeşmesi: Ali Paşa Mahallesi, Kasım Paşa Sokak’ta bulunmaktadır. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

12)    Caferiye Camii Çeşmesi: Caferiye Mahallesi, Hurşit Bey Sokak’ta, Caferiye Camii’nin bahçe duvarında yer almaktadır. Günümüzde suyu akmamaktadır.

13)    Camidar Sokak Çeşmesi: Köse Ömer Ağa Mahallesi, Camidar Sokak’ta bulunmaktadır. Günümüzde suyu akmamaktadır.

14)    Camii Arkası Çeşmesi: Yegenağa Mahallesi, Camii Arkası Sokak’ta yer almaktadır. Günümüzde suyu akmamaktadır.

15)    Cedid Çeşmesi: Cedid Mahallesi, Cedid Camii karşısının biraz aşağısında yer alır. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

16)    Cennet Çeşmesi: Karaköse Mahallesi’nde Boyahane Hamamı’nın doğusunda yer alır. Son yıllarda Lalapaşa Camii ve Taşhan arasında yapılan kapalı otopark inşaatında suyu kurutulmuş daha sonra halktan gelen tepkiler sonucu tekrar su bağlanmış ve tadilattan geçirilmiştir. Suyu değişmeden önce Erzurum’un en meşhur çeşmelerinden biriydi.

17)    Cürübe Çeşmesi (Palandöken Meydan Çeşmesi): Emir Şeyh Mahallesi, Palandöken Caddesi’nde bulunmakta idi. Sonradan Gürcü Kapı semtindeki Kâbe Şeyh Mescidi yanına getirilmiştir. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

18)    Çamlık Çeşmesi: Kurt Deresi Mahallesi’nde Celal Akın İlköğretim Okulu’nun kuzeyinde bulunmaktadır. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

19)    Çamlık Camii Çeşmesi: Kurt Deresi Mahallesi, Çamlık Camii’nin bahçe duvarına bitişik olarak inşa edilmiştir. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

20)    Çarıkçıoğlu Çeşmesi: Yukarı Habib Efendi Mahallesi, Mahmut Paşa Sokak’ta bulunmaktadır. Günümüzde suyu akmamaktadır.

21)    Çaykara Caddesi Çeşmesi I: Çaykara Caddesi’nin orta kesiminde, caddenin doğusunda yer alır. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

22)    Çaykara Caddesi Çeşmesi II: Çaykara Caddesi’nin orta kesiminde park içerisinde yer almaktadır. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

23)    Çaykara Caddesi Çeşmesi III: Gez Mahallesi, Çaykara Caddesi’nin alt kesiminde batı tarafta bulunmaktadır. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

24)    Çeşme Sokak Çeşmesi: Mirza Mehmet Mahallesi, Çeşme Sokak’ta bulunmaktadır. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

25)    Çeteci Abdullah Paşa Çeşmesi I: Aşağı Yoncalık Mahallesi, Çeteci Sokak’ta bulunmaktadır. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

26)    Çeteci Abdullah Paşa Çeşmesi II: Yukarı Yoncalık Mahallesi, Ceylanoğlu Sokak’ta yer almaktadır. Günümüzde suyu akmamaktadır.

27)    Çeteci Abdullah Paşa Çeşmesi III: Aşağı Yoncalık Mahallesi, Kuloğlu Sokak’ta yer almaktadır. Günümüzde suyu akmamaktadır.

28)    Çeteci Abdullah Paşa Çeşmesi IV: Sadece kitabesi vardır o da Erzurum Arkeoloji Müzesi’ndedir.

29)    Çeteci Abdullah Paşa Çeşmesi V: Sadece kitabesi vardır o da Erzurum Arkeoloji Müzesi’ndedir.

30)    Çifte Minareli Medrese Çeşmesi: Tebriz Kapı’da Çifte Minareli Medrese cephesinin doğu tarafında bulunmaktadır. Günümüzde çeşmeden tazyikli su akmaktadır.

31)    Çotran Sokak Çeşmesi: Eskiden Ayaz Paşa Mahallesi Çotran Sokak’ta bir evin bahçe duvarında yer alırken, Günümüzde Atatürk Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi’nin Edebiyat kesimi bahçesinde yer almaktadır. Günümüzde Çeşmeden üniversite şebeke suyu akmaktadır.

32)    Çortan Sokak Çeşmesi II: Ayaz Paşa Mahallesi, eski adı Çotran Sokak, şimdiki adı II. Saraçoğlu olan sokakta bulunmaktadır. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

33)    Çukur Çeşme I: Hacı Ömer Sokak’ta bulunmaktadır. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

34)    Çukur Çeşme II: Saray Bosna Caddesi üzerinde yer almaktadır. 2009 yılı yaz aylarında tadilattan geçirilmiştir. Günümüzde kaynak suyu üç lüleden akmaktadır.

35)    Dabakhane Ayağı Çeşmesi: Kongre Caddesi, Demirciler Kavşağı’nın güneyinde, caddenin sağ tarafında yer almaktadır. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

36)    Dabakhane Çeşmesi I: Tebriz Kapı Semti’nde bulunmaktadır. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

37)    Dabakhane Çeşmesi II: Cedid Mahallesi, Cedid Caddesi üzrinde bulunmaktadır. Günümüzde kaynak suyu üç lülesinden akmaktadır.

38)    Darağaç Çeşmesi: Mahallebaşı’nda, Mustafa Ağa Sokağı ile Kuşbaz Sokağın kesiştiği yerde bulunmaktadır. Günümüzde suyu akmamaktadır.

39)    Dede Ağa Çeşmesi I: Aşağı Mumcu Mahallesi, Subaşı Kurbu Sokak’ta bulunmaktadır. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır. Ancak Mumcu Caddesi’nin arka kesiminde yer aldığından çevresi bakımsız bir durumdadır.

40)    Dede Ağa Çeşmesi II: Eskiden Ali Paşa Mahallesi Hasır Garajı içerisinde ve Küçük Hamam karşısında bulunan çeşme günümüzde Yakutiye Medresesi bahçesine taşınmıştır. Erzurum’da en çok süslemenin görüldüğü çeşmedir. Günümüzde çeşmeden şebeke suyu akmaktadır.

41)    Dede Ağa Çeşmesi III: Günümüzde sadece kitabesi olup Erzurum Arkeoloji Müzesi deposunda 221 numaralı envantere kayıtlı olarak bulunmaktadır.

42)    Dere Kenarı Çeşmesi: Yukarı Habib Efendi Mahallesi ile Hasani Basri Mahallesi arasında bulunan Dere Kenarı Caddesi üzerinde yer alır. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

43)    Dere Pınarı Çeşmesi: Palandöken Caddesi üzerinde Toprak Tabya’nın kuzeydoğusunda bir evin duvarına bitişiktir. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

44)    Dere Sokak (Kavak) Çeşmesi: Aziziye Mahallesi Dere Sokak’ta yer almaktadır. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

45)    Derviş Ağa Çeşmesi (Şadırvanı): Derviş Ağa Mahallesi, Derviş Ağa Camiinin avlusunda yer almaktadır. Altıgen şadırvanın her yüzünden bir muslukla su akıtılmaktadır.

46)    Develer Çeşmesi (Gül Ahmet): Kemhan Mahallesi, Gül Ahmet Caddesi üzerinde yer almaktadır. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

47)    Dizdar Hüseyin Ağa Çeşmesi: Aşağı Mumcu Mahallesi’nde yer almaktaydı; ancak günümüzde mevcut değildir.

48)    Dört Güllü Çeşme I: Murat Paşa Mahallesi, Saray Bosna Caddesi üzerindedir. Günümüzde çeşmeden tazyikli su akmaktadır.

49)    Dört Güllü Çeşme II (Hafız Paşa Çeşmesi): Gümüşlü Kümbet Mahallesi’nde Gölbaşı kesiminde bulunmakta idi; ancak bu çeşme de günümüze ulaşamamıştır.

50)    Dursun Bay Sokak Çeşmesi: Bakırcı Mahallesi, Dursun Bey Sokak’ta bulunmaktadır. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

51)    Emin Kurbu Çeşmesi I: Emin Kurbu Mahallesi’nde, Gölbaşı’ndan Kars Kapı’ya çıkan yolun sol tarafında yer almaktadır. Günümüzde suyu akmamaktadır.

52)    Emin Kurbu Çeşmesi II: Emin Kurbu Mahallesi Gümüşlü Kümbet Sokak’ta yer almaktadır. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

53)    Emin Kurbu Çeşmesi III: Emin Kurbu Mahallesi, Kars Kapı Caddesi üzerinde yer almaktadır. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

54)    Esatoğlu Çeşmesi: Abdurrahman Ağa Mahallesi, Kadi Sokak’ta bulunmaktadır. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

55)    Esat Paşa Camii Çeşmeleri: Esat Paşa Mahallesi, Esat Paşa Camii avlusunda yer almaktadır. Günümüzde suyu akmamakta ve kullanılamamaktadır.

56)    Etliğin Çeşmesi: Kavak Mahallesi’nde bulunmaktadır. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

57)    Feyzi Bey Çeşmesi: Kırmacı Mahallesi’nde Toprak Tabya’nın kuzeyinde bulunmaktadır. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

58)    Gez Camii Çeşmesi: Gez Mahallesi’nde bulunmaktadır. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

59)    Gümüşgöz Çeşmesi: Hasani Basri Mahallesi’nde bulunmaktadır. Günümüzde harap durumdaki çeşmenin suyu akmamaktadır.

60)    Gümüş Masat Çeşmesi: Ali Paşa Mahallesi, Kasım Paşa Caddesi üzerinde bulunmaktadır. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

61)    Habib Efendi (Sıvırcık) Çeşmesi: Habib Efendi Mahallesi, Habib efendi Camii yanında bulunmaktadır. Günümüzde suyu akmamaktadır.

62)    Hacı Cuma Camii Çeşmesi: Hacı Cuma Mahallesi, Kevelciler yokuşunda yer almaktadır. Günümüzde suyu akmamaktadır.

63)    Hacı Halil Sokak Çeşmesi: Ayaz Paşa Mahallesi, Hacı Halil Sokak’ta yer almaktadır. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

64)    Hacılar Hanı Çeşmesi: Hacılar Hanı2nın içerisinde bulunmaktadır. Günümüzde çeşmeden şebeke suyu akmaktadır.

65)    Hacı İbrahim Baba Çeşmesi: Kırmacı Mahallesi, Hacı İbrahim Baba Camii avlusunda yer almaktadır. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

66)    Hacı Kurban Çeşmesi I: Hasani Basri Mahallesi, Hacı Kurban Sokak’ta yer almaktadır. Günümüzde suyu akmamaktadır.

67)    Hacı Kurban Çeşmesi II: Hasani Basri Mahallesi, Hacı Kurban Sokak’ta bulunmaktadır. Günümüzde suyu akmamaktadır.

68)    Hacı Mehmet (Gürcü Kapı) Çeşmesi: Gürcü Kapı Caddesi’nde bulunmaktadır. Günümüzde çeşmeden şebeke suyu akmaktadır.

69)    Hafız Çeşmesi: Yeğen Ağa Mahallesi, Cirit Sokak’ta bulunmaktadır. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

70)    Hafız Hamza Çeşmesi: Ali Paşa Mahallesi’nde bulunmaktadır. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

71)    Halıcı Çeşmesi: Palandöken Caddesi Üzerinde Bulunmaktadır. Günümüzde suyu akmamaktadır.

72)    Hanım Hamamı Çeşmesi: Erzurum Kalesi yakınında, Ömer duygun İlk Okulu duvarına bitişiktir. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

73)    Hasan Ağa Çeşmesi: Sadece kitabesi bulunmaktadır. Erzurum Müzesi Deposunda 220 numaralı envantere kayıtlıdır.

74)    Haşıloğlu Çeşmesi: Kongre Caddesi, Filiz Sokak’ta bulunmaktadır. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

75)    Hızırın Çeşmesi: Gez Mahallesi’nde, Gez Camii’nin güney bahçe duvarına bitişik olarak inşa edilmiştir. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

76)    Hüseyin Ağa Çeşmesi: Veyis Efendi Mahallesi, Gümüşlü Kümbet Sokak’ta yer almaktadır. Günümüzde suyu akmamaktadır.

77)    İsmail Ağa Çeşmesi: Yeğen Ağa Mahallesi, Cami Sokakta bulunmaktadır. Günümüzde kitabesi çalınmış olup suyu da akmamaktadır.

78)    İstasyon Mahallesi Çeşmesi: Kan ve Tivnik köylerine giden yoldan demir yolu geçtikten sonra, yaklaşık 250m aşağıda sağdadır. Günümüzde yeni yapılan kooperatif evlerinin bahçesinde kalmıştır. Çeşmeden kaynak suyu akmaktadır.

79)    Kadana Camii Suları: Kadana Mahallesi, Kadana Camii’ndeki abdesthanede akmaktadır.

80)    Kadığolu Çeşmesi: Ali Paşa Mahallesi, Gölbaşı Caddesi üzerinde bulunmaktadır. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

81)    Kale Çeşmesi: Erzurum Kalesi’nin giriş kapısının yanındadır. Kale duvarına bitişik olarak inşa edilmiştir. Günümüzde suyu akmamaktadır.

82)    Karaköse Mahallesi Çeşmesi: Karaköse Mahallesi’nde bulunmaktadır. Günümüzde suyu akmamaktadır.

83)    Karanfil Sokak Çeşmesi: Bakırcı Mahallesi, Karanfil Sokak’ta bulunur. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

84)    Kara Tazı Çeşmesi: Veyiz Efendi Mahallesi, Kümbet Caddesi üzerinde bulunmaktadır. Günümüzde suyu akmamaktadır.

85)    Kavaflar Çarşısı Şadırvanı: Ayaz Paşa Mahallesi, Kavaflar Çarşısı, iki kapılı kahve yanında bulunmaktadır. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

86)    Keşenobey Çeşmesi: Rabia Hatun Mahallesi, Keşenobey Sokak’ta yer almaktadır. Günümüzde çeşmenin suyu akmamaktadır.

87)    Ketencizade Camii Çeşmesi: Camiikebir Mahallesi, Memiş Ağa Sokak’ta, Ketencizade Camii duvarına bitişiktir. Günümüzde bu çeşmenin de suyu akmamaktadır.

88)    Kırk Çeşme Ayağı (Hacı Ahmet Yurttaş) Çeşmesi: Ayaz Paşa Mahallesi, Hacı Ahmet Yurttaş’ın evinin bahçesinde bulunmaktadır. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

89)    Kırk Çeşme: Ayaz Paşa Mahallesi, Kırk Çeşme Hamamı yanında bulunmaktadır. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

90)    Kırmacı Camii Çeşmesi: Kırmacı Mahallesi, Kırmacı Camii yanında bulunmaktadır. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

91)    Kırmızı Çeşme (Çeşme-i Sara – Arife Hatun): Vani Efendi Mahallesi, Arife Çıkmazı Sokak’ta yer almaktadır. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

92)    Korukçu Sokak Çeşmesi I: Aşağı Mumcu Mahallesi’nde Korukçu Sokak’ta yer almaktadır. Günümüzde kaynak suyu az bir şekilde akmaktadır.

93)    Korukçu Sokak Çeşmesi II: Lala Paşa Mahallesi, Korukçu Sokak’ta bulunmaktadır. Günümüzde suyu akmamaktadır.

94)    Kömürcüoğlulları Çeşmesi: Yeğen Ağa Mahallesi, Kümbet Sokak’ta Kömürcüoğulları’nın evine bitişik olarak yapılmıştır. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

95)    Kurşunlu Camii Çeşmeleri (Feyiziye Camii Çeşmeleri): Ayaz Paşa Mahallesi Kurşunlu Camii avlusunda yer almaktadır. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

96)    Kurtuluş Çeşmesi: Aşağı Mumcu Mahallesi’nde Kurtuluş İlk Okulu bahçe duvarına bitişik olarak inşa edilmiştir. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

97)    Kümbet Çeşmesi: Taş Mescid Mahallesi, Kümbet Caddesi’nde bulunmaktadır. Günümüzde suyu akmamaktadır.

98)    Leylak Sokak Çeşmesi: Kırmacı Mahallesi, Leylak Sokak’ta bulunmaktadır.  Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

99)    Mahmudiye Camii Çeşmesi: Mahmudiye Camii yanında bulunmaktadır. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

100) Mahmut Paşa Çeşmesi: 23 Temmuz İlk Okulu bahçe duvarının alt köşesinde bulunmaktadır. Günümüzde suyu akmamaktadır.

101) Mazi Sokak Çeşmesi: Gez Mahallesi, Çaykara Caddesi üzerinde yer almaktadır. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

102) Mehdi Efendi Mahallesi (Hacı Ömer Ağa) Çeşmesi: Mehdi Efendi Mahallesi, Dolanbaş Sokak’ta yer almaktadır.

103) Mehmet Bilgili Çeşmesi: Abdurrahman Ağa Mahallesi’nde bulunmaktadır. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

104) Mehmed Emin Ağa (Saksoncu Başı) Çeşmesi: Yukarı Mumcu Mahallesi’nde Yukarı Mumcu Camii müştemilatının doğu duvarına bitişiktir. Günümüzde suyu akmamaktadır.

105) Mehmet Ketuda (Gürcü Mehmet Paşa) Çeşmesi: Sultan Melik Mahallesi’nde, Üç Kümbetlerin karşısındadır. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

106) Midilli Çeşmesi: Kadana Mahallesi, Akpınar Sokak’ta bulunmaktadır. Günümüzde suyu akmamaktadır.

107) Millet Bahçesi Sokak Çeşmesi: Aşağı Mumcu Mahallesi, Millet Bahçesi Sokak’ta bulunmaktadır. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

108) Mollakya Camii Çeşmesi: Aşağı Yoncalık Mahallesi, Camii Sokak’ta Molla Kaya Camii yanındadır. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

109) Morali Sokak Çeşmesi: Yukarı Mumcu Mahallesi’nde bulunmaktadır. Günümüzde suyu akmamaktadır.

110) Muhtar Çeşmesi: Bakırcı Mahallesi’nde bulunmaktadır. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

111) Murat Paşa Camii Çeşmesi: Murat Paşa Camii yanındaki Yorgancı Sokağı başında bulunmaktadır. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

112) Murat Paşa Hamamı Çeşmesi: Murat Paşa Hamamı’nın arkasında bulunmaktadır. Günümüzde suyu akmamaktadır.

113) Mustafa Boydaş Çeşmesi: Gez Mahallesi, Numune Hastanesi arkasındadır. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

114) Mutizade Şerif Bey Çeşmesi: Aşağı Mumcu Mahallesi, Çeşme Sokak’ta bulunmaktadır. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

115) Narmanlı Camii Çeşmesi: Tebriz Kapı Caddesi üzerinde, Narmanlı Camii’nin bahçe duvarına bitişik olarak inşa edilmiştir. Günümüzde suyu akmamaktadır.

116) Nene Hatun Çeşmesi: Mahallebaşı’nda bulunmaktadır. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

117) Numan Çeşmesi: Kırmacı Mahallesi, Değirmi Sokak’ta bulunmaktadır. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

118) Osman Ağa (Komser) Çeşmesi: Kavak Mahallesi, Musalla Sokak’ta Kavak Camii güneyinde yer almaktadır.

119) Ömer Paşa Çeşmesi: Dere Mahallesi’nde Dere Camii girişinin hemen yanında bulunmaktadır. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

120) Pervizoğlu Camii Çeşmesi: Ayaz Paşa Mahallesi, Yetim Hoca Caddesi üzerinde bulunmaktadır. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

121) Palu Çeşmesi: Yukarı Yoncalık Mahallesi, Keleş Sokak’ta bulunmaktadır. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

122) Rabia Hatun (Rabia Ana) Çeşmesi: Sultan Melik Mahallesi, Değirmi Sokak’ta bulunmaktadır. Günümüzde suyu akmamaktadır.

123) Rauf Paşa Namazgâh Çeşmesi: Yukarı Köşk Mahallesi, Bahçe Sokak’ta bulunmaktadır. Günümüzde suyu akmamaktadır.

124) Rıza Bey Çeşmesi I: Aşağı mumcu Mahallesi, Çaykara Caddesi’nde yer almaktadır. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

125) Rıza Bey Çeşmesi II: Çaykara Caddesi altında Gez Mahallesi Camii arkasındadır. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

126) Ruhane Çeşmesi: Aşağı Yoncalık Mahallesi’nde bulunmaktadır. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

127) Soğuk Pınar: Rabia Hatun Mahallesi, Soğuk Çeşme Sokak’ta bulunmaktadır. Günümüzde suyu akmamaktadır.

128) Şabahane (Şafiiler) Çeşmesi: Taşmağazalar Caddesi’nin başında, Şafiiler Camii’nin altında yer almaktadır. Erzurum şehir şebekesine baraj suyu verilmesinin ardından en sık kullanılan çeşmelerden biri haline gelmiştir. Kaynak suyu akmaktadır.

129) Şahbender Sokak Çeşmesi: Ali Paşa Mahallesi Şahbender Sokak’ta bulunmaktadır. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

130) Şeyhler Camii Çeşmesi: Şeyhler Camii avlusu önünde bulunmaktadır. Günümüzde suyu akmamaktadır.

131) Tahsin Bey Çeşmesi: Kasım Paşa Mahallesi, Camii Sokak’ta yer almaktadır. Günümüzde suyu akmamaktadır.

132) Veyis Efendi Çeşmesi I: Veyis Efendi Mahallesi, Sergender Sokak’ta bulunmaktadır. Günümüzde suyu akmamaktadır.

133) Veyis Efendi Çeşmesi II: Veyis Efendi Mahallesi, Sergender Sokak’ta bulunmaktadır. Günümüzde suyu akmamaktadır.

134) Yazıcızade Çeşmesi: Dere Mahallesi, Saray Bonsa Caddesi üzerinde bulunmaktadır. Erzurum şehir şebekesine baraj suyu verilmesinin ardından en sık kullanılan çeşmelerden biri haline gelmiştir. Kaynak suyu akmaktadır.

135) Yeğen Ağa Mahallesi Çeşmesi: Yeğen Ağa Mahallesi’nde bulunmaktadır. Çeşmenin günümüzde sadece izleri kalmıştır ve suyu akmamaktadır.

136) Yukarı Mumcu Çeşmesi: Eskiden Yukarı Mumcu Mahallesi’nde bulunan çeşme 1994 yılında Atatürk Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi’nin Fen Kesimi önüne getirilmiştir. Günümüzde çeşmeden şebeke suyu akmaktadır.

137) Zenciye Sokak Çeşmesi: Veyis Efendi Mahallesi, Zenciye Sokakta bulunmaktadır. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

138) Zeynel Çeşmesi: Ayaz Paşa Mahallesi, Kavaflar Çarşısı’nda bulunmaktadır. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

 

SON YILLARDA ERZURUM BELEDİYESİ TARAFINDAN YAPTIRILAN VE ŞEHİR ŞEBEKE SUYU AKITILAN ÇEŞMELER İLE KİTABESİ VE YAPISI KAYBOLAN ÇEŞMELER

 

139) Ahmet Arzuman Çeşmesi: Mehdi Efendi Mahallesi, Süleyman Ağa Sokak’ta bulunmaktadır. Günümüzde suyu akmamaktadır.

140) Ali Cengiz Çeşmesi: Taş Mescid Mahallesi, Sarı Hasan Sokak’ta bulunmaktadır. Günümüzde harap durumda olan çeşmenin suyu akmamaktadır.

141) Âşık Emrah Sokak Çeşmesi: Aziziye Mahallesi, Aşık Emrah Sokak’ta bulunmaktadır. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

142) Bahadır Caddesi Çeşmesi I: Gaziler Mahallesi, Bahadır Caddesi üzerinde bulunmaktadır. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

143) Bahadır Caddesi Çeşmesi II: Gaziler Mahallesi, Bahadır Caddesi üzerinde bulunmaktadır. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

144) Bakırcılar Çarşısı Çeşmesi: Ayaz Paşa Mahallesi, Bakırcılar Çarşısı içerisinde yer almaktadır. Günümüzde çeşmeden şebeke suyu akmaktadır.

145) Bedendibi Çeşmesi: Hasani Basri Mahallesi, Bedendibi Sokak’ta bulunmaktadır. Günümüzde suyu akmamaktadır.

146) Bican (Emin Paşa) Çeşmesi: Eskiden Dere Mahallesi’nde bulunan çeşme günümüzde mevcut değildir.

147) Ceylanoğlu Sokağı Çeşmesi: Aşağı Yoncalık Mahallesi, Ceylanoğlu Sokak’ta yer alan çeşme, Üç Kümbetler bahçe duvarının güneybatısında duvar içerisinde bulunmaktadır. Günümüzde harap durumda olan çeşmenin suyu akmamaktadır.

148) Çamurlu Sokak Çeşmesi: Ali Paşa Mahallesi, eski adı Çamurlu Sokak, yeni adı Şehit Bülent Hurşit Sokak’ta bulunmaktadır. Günümüzde çeşmeden şebeke suyu akmaktadır.

149) Çırçır Çeşmesi: Yukarı Yoncalık Mahallesi, İller Bankası’nın üst sokağında yer almaktadır. Günümüzde çeşmeden şebeke suyu akmaktadır

150) Dere Kenarı Sokak Çeşmesi: Yukarı Habib Efendi Mahallesi, Dere Sokak’ta bulunmaktadır. Günümüzde çeşmeden şebeke suyu akmamaktadır.

151) Ergene Çeşmesi: Hasani Basri Mahallesi’nde bulunmaktadır. Günümüzde suyu akmamaktadır.

152) Gazino Sokak Çeşmesi: Ali Paşa Mahallesi, Gazino Sokak’ta yer almaktadır. Günümüzde çeşmeden şebeke suyu akmamaktadır.

153) Gülahmet Caddesi Sokak Çeşmesi: Gülahmet Caddesi Dumlupınar İlkokulu karşısındadır. Günümüzde suyu akmamaktadır.

154) Gülhanım Çeşmesi: Caferiye Mahallesi, Kırklar Sokak’ta yer almaktadır. Günümüzde suyu akmamaktadır.

155) Hacı Ahmet Sokak Çeşmesi: Hacı Ahmet Sokak’ta bulunmaktadır. Günümüzde de suyu akmaktadır.

156) Hacı İbrahim Baba Çeşmesi II: Kırmacı Mahallesi, Hacı İbrahim Baba Camii avlusu dış duvarında Mezarlık Sokak’ta bulunmaktadır. Günümüzde kaynak suyu akmaktadır.

157) Hakkı Mutlu Yazar Çeşmesi: Gülahmet Mahallesi, Gülahmet Caddesi arka kesiminde bahçeli bir evin duvarında yer almakta idi. Çeşme günümüzde mevcut değildir.

158) Harman Sokak Çeşmesi: Aziziye Mahallesi, Aziziye Caddesi 3. Harman Sokak’ta yer almaktadır. Günümüzde suyu akmamaktadır.

159) Hüseyin Efendi Sokak Çeşmesi: Ayaz Paşa Mahallesi, Hüseyin Efendi Sokak’ta bulunmaktadır. Günümüzde suyu akmamaktadır.

160) Kılkıl Sokak Çeşmesi: Emir Şeyh Mahallesi, Kılkıl Sokak2ta bulunmaktadır. Günümüzde suyu akmamaktadır.

161) Mektep Sokak Çeşmesi: Esat Paşa Mahallesi, Mektep Sokak’ta bulunmaktadır. Günümüzde harap durumda olan çeşmenin suyu akmamaktadır.

162) Merdivenli Çeşme: Çaykara Caddesi’nde yer almaktadır. Günümüzde suyu akmamaktadır.

163) Nuriye Hanım Çeşmesi: Hasani Basri Mahallesi, Genç Ağa Sokak’ta bulunmaktadır. Günümüzde suyu akmamaktadır.

164) Pembe Mustafa Paşa Çeşmesi: Önceden Erzurum beyler Beyi Sarayı’nın duvarına bitişik idi. Günümüzde bu çeşme mevcut değildir.

165) Saray Bosna Caddesi Üzerindeki Çeşme I: Saray Bosna Caddesi’nin doğu tarafında yer almaktadır. Günümüzde suyu akmaktadır.

166) Saray Bosna Caddesi Üzerindeki Çeşme I: Saray Bosna Caddesi’nin doğu tarafında yer almaktadır. Günümüzde harap durumda ve suyu akmamaktadır.

167) Seyfullah Çeşmesi: Yeri bilinmemektedir. Günümüzde mevcut değildir.

168) Şerifiye Caddesi Çeşmesi I: Aziziye Mahallesi, Şerifiye Caddesi üzerinde yer almaktadır. Günümüzde suyu akmamaktadır.

169) Şerifiye Caddesi Çeşmesi II: Aziziye Mahallesi, Şerifiye Caddesi üzerinde yer almaktadır. Günümüzde suyu akmamaktadır.

170) Tahta Camii Çeşmesi: Hasani Basri Mahallesi, Tahta Camii’nin önünde bulunmaktadır. Günümüzde suyu akmamaktadır.

171) Taşhan (Rüstem Paşa) Çeşmesi: Rüstem Paşa Çarşısı’nın içerisinde yer almaktadır. Günümüzde çeşmeden şebeke suyu akmaktadır.

172) Tek Mezar Sokak Çeşmesi: Sultan Melik Mahallesi, Tek Mezar Sokak’ta yer almaktadır. Günümüzde suyu akmaktadır.

173) Top Dağı Caddesi Çeşmesi: Kavak Mahallesi, Top Dağı Caddesi üzerinde bulunmaktadır. Günümüzde suyu akmamaktadır.

174) Toprak Tabya Sokak Çeşmesi: Toprak tabya Mahallesi’nde bulunmaktadır. Günümüzde suyu akmamaktadır.

175) Ulu Camii Çeşmesi: Ulu Camii’nin batısında bulunmaktadır. Günümüzde suyu akmaktadır.

176) Yakutiye Çeşmeleri: Mumcu Caddesi’nin hemen başlangıcında ve Yakutiye Medresesi bahçesinin batı ucunda yer almaktadır. Daha önce şebeke suyuna bağlanan çeşmelerin günümüzde suyu akmamaktadır.

177) Yamak Sokak Çeşmesi: Gaziler Mahallesi, Yamak Sokak’ta bulunmaktadır. Günümüzde suyu akmaktadır.

178) Yoncalık Çeşmesi: Aşağı Yoncalık Mahallesi, Camii Sokakta yer almaktadır. Günümüzde suyu akmamaktadır.

179) Zincirli Han Çeşmesi: Taşmağazalar Caddesi, Hacılar Hanı karşısında, Zincirli Han’ın önünde bulunmaktadır. Günümüzde çeşmeden şebeke suyu akmaktadır.

 

Yukarıda incelenen 179 çeşmenin 91’inde kitabe bulunmaktadır. Geriye kalan 88’inde ise kitabe yoktur. Çeşmelerin 156’sı kesme taş malzemeyle, 4’ü moloz taş malzeme ile geriye kalan 18 çeşme ise ya sadece kitabesi ile günümüze ulaşmış ya da örgülü duvarı bulunmayan bir durumdadır.

 

Erzurum’un önemli bir özelliği olan çeşmelerin büyük bir bölümü yer sularına bağlıdır. Çeşmelerin 136 tanesi yer suyu ile beslenmekte olup, 24 tanesi ise şehir şebekesine bağlanmıştır. Çeşmelerin büyük bir kısmında tek lüle bulunmaktadır. 2, 3, 4, 5, 6 ve 8 lüleli olanları da bulunmaktadır. 179 çeşmede toplam 257 lüle yer almaktadır. Bu lülelerin içerisinde orijinal olanları bulunduğu gibi, sonradan değiştirilip basit bir boru takılmış olanlar, hiç lülesi olmayanlar ve sadece lüle deliği bulunan çeşmeler de vardır.

 

Günümüzde Erzurum çeşmelerinin 91’i kullanılmakta yani suları akmaktadır. 77 çeşme ise kullanılmamakta ve kaderlerine terk edilmiş durumdadır. Bazı tarihi çeşmeler şehirleşmenin ardından yok olma tehlikesiyle karşı karşıya kalmış, bazıları yıkılmış bazılarının da yerleri değiştirilmiştir.

 

Erzurum çeşmelerinin büyük bir bölümü bezemesizdir. Ancak 7 çeşmede süsleme görülmektedir. 157 çeşmede süsleme yoktur. Bu çeşmelerin 148 tanesi sağlam olarak günümüze ulaşmış, 20 tanesi ise yıkık durumdadır. Bu yıkık çeşmelerin küçük bir çaba ve az bir maliyetle kurtarılmaları mümkündür.

 

Çeşmelerin çoğu toprak surla çevrili alan içerisinde kalmaktadır. Asıl İç Kale ve çevresinde bulunan çeşmelerin ise daha erken tarihli oldukları görülmektedir.

 

Son yıllara ait çeşmelerin 33’ünün üzerinde yapım ve onarım tarihleri bulunmaktadır.

 

Erzurum Çeşmelerinin Yüz Yıllara Göre Dağılımı:

 

13. yüzyıl sonu 14. yüzyıl başları   :           1          % 0.55

16. yüzyıl                                          :           1          % 0.55

17. yüzyıl                                          :           14        % 7.82

18. yüzyıl                                          :           36        % 20.11

19. yüzyıl                                          :           54        % 30.16

20. yüzyıl                                          :           73        % 40.78

Toplam           :           179      % 100

 

Bu çeşmelerin dışında Erzurum halkının yoğun bir şekilde kullandığı Paşa Pınarı Çeşmesi (Erzurum-Pasinler yolu 9. km) de bulunmaktadır. Çeşmenin suyu kaynak suyu olup üç ayrı lüleden aynı anda akmaktadır. Tat, koku ve renk bakımından Erzurum’un eski sularına benzeyen suya Erzurum halkı yoğun ilgi gösteriyor. Şehir merkezine uzak olmasına rağmen içme suyu ihtiyacı için bazı Erzurumlular bu çeşmeyi tercih etmektedir.

 

--------------------------------------------------------------------------------

* YURTTAŞ, H., ÖZKAN, H., Tarihi Erzurum Çeşmeleri ve Su Yolları, Erzurum Büyükşehir Belediyesi ESKİ Genel Müdürlüğü Kültür Hizmetleri Serisi-1, Erzurum, 2002

* Mehmet Akif BAYRAM - akifim.blogcu.com - akifim.tr.gg