Coğrafyada enler ve ilkler (Bilim Adamları)

COĞRAFYADA ENLER VE İLKLER (bilim adamları)

 

  • Coğrafyayı ilim dünyasına ilk taşıyan kişi, Aristo (MÖ 384–322) olmuştur (Baydil, 2001:3).
  • Aristonun politika adlı eseri siyasi coğrafya açısından ilk olması bakımından önemlidir (Baydil, 2001:6).
  • Coğrafya terimi eski çağda ilk kez MÖ 3 yy. başlarında geographe’ biçiminde eski Mısır’ın İskenderiye kentinde yaşamış olan Eratosthenes tarafından kullanıldığı kabul edilir (Doğanay, 2003:1).
  • Marco Polo, Asyayı Avrupaya tanıtan ilk yayının yazarıdır (Öztaş,2001:2).
  • Pozitivizmin kapısını coğrafyaya ilk açan Fred Schaefer olmuştur (Tümertekin, 2005:12).
  • Medeniyetler ile iklim arasında en güçlü bağıntı coğrafyacı Ellsworth Hun Tington tarafından kurulmuştur(Tümertekin,2005:9).
  • Biruni, yaşamış olduğu çağın en önemli matematikçisi ve matematik coğrafyacısıdır (Baydil,2001:8).
  • XIX. yy.da coğrafya ilminin iki büyük bilgini olan Humbolt (1769-1859) ve K.Ritter (1779-1859) modern coğrafyanın temellerini atmışlardır (Baydil,2001:12).
  • Alexander Von Humbolt’un en önemli eseri, Cosmos (Kainat) adını taşıyanıdır (Baydil,2001:13).
  • Eratosthenes İskenderiye coğrafya ekolünün kurucusudur (Baydil,2001:5).
  • Beşeri coğrafya adını taşıyan ilk eser,F. Ratzel tarafından ortaya konulmuştur (Baydil,2001:13).
  • İngiliz coğrafyacı H.J.Mackinder ilk kez Avrupanın ve İngilterenin coğrafi bölgelerini gösteren haritalar çizmiştir (Arınç,2006:1).
  • Osmanlıda bölge, bölüm, yöre ayrımının ilk örneğine Katip Çelebi’nin 1868 yılında yazdığı Cihannüma (Cihanın Aynası) adlı esrinde rastlanır (Arınç,2006:1).
  • Coğrafi bölge ayrımında en dikkat çekici çalışmayı 1886 yılında Coğrafya-i Ümrani adlı eser ile Mehmet Hikmet Bey yapmıştır (Arınç,2006:2).
  • Arazi mülkiyetine göre vergi tesbit etmek için ilk ciddi ve dikkatli arazi ölçümleri Mısır’da yapılmıştır. Bu ölçümleri Ramses (MÖ 1333-1300)’in başlattığı kabul edilir (Bilgin,1987:7).
  • Yüzen bir disk yerine dünyanın küre şeklinde olduğu hakkında ilk fikri Sisam’lı Pitagoras’ın ortaya attığı kabül görür (Bilgin,1987:10).
  • Dünyanın küre şeklinde olduğuna dair ilk fikirleri Aristoteles tesbit etmiştir (Bilgin,1987:10).
  • Yerkürenin ebadına ait değerlerin tespiti ile ilgili ilk ölçme Kreneli Eratosthenes (MÖ 376-196) tarafından yapılmıştır (Bilgin,1987:11).
  • Kuzey ve Güney Amerika bağlantısı olmadan Amerikayı ilk defa gösteren harita Contarini’nin dünya haritasıdır (Bilgin,1987:47).
  • Martin Behaim, yerkürenin bilinen ilk modelini yapmıştır (Bilgin,1987:50).
  • Juan De La Cosa’nın haritası ilk meşhur dünya haritalarından birisidir (Bilgin,1987:48).
  • Dikaiarkos (MÖ 350-290) ilk defa bir derecelik meridyen yayını ölçme teşebbüsünde bulunmuştur (Akkuş,1995:5).
  • Eratosthenes, ilk defa yeryüzündeki bir meridyen dairesinin çevresini hesaplamıştır (Akkuş,1995:5).
  • Batlamyus,Geographike Hyphegeisis adlı esrinde haritacılığa ait uzun açıklamalar yapmış ve ilk defa yapılması gereken işlerde kullanılacak malzemeler hakkında bilgi vermiştir (Akkuş1995:8).
  • Merkator; ilk dünya haritasını yapmış ve bu haritasında kuzey ve güney Amerika isimlerini ilk defa kullanmıştır (Bilgin,1987:14).
  • Atlas ismini  muhtelif haritaları bir araya getirerek bir koleksiyona ilk defa Merkator vermiştir.Daha sonra tüm coğrafyacılar tarafından kullanılmıştır (Bilgin,1987:60).
  • Ortelius’un Theatrum Orbis Terrarum adlı esri dünyada neşredilen ilk modern atlas kabul edilir (Bilgin,1987:63).
  • Nicolas Sanson (1600-1667) 100 harita ihtiva eden ilk atlası 1654 yılında çıkarmıştır (Bilgin,1987:69).
  • Christopher Saxson (1542-1602)’un İngiltere ve Galler’e ait eyalet haritaları,ilk defa basılan en büyük haritalarıdır (Bilgin,1987:71).
  • Jhan Speed (1552-1629),17 yy. Stuarty İngiltere’sinin meşhur county haritalarının en mühimlerini yapmıştır (Bilgin,1987:71).
  • Türk Haritacılığı Tarihi birinci baskısı ülkemizdeki haritacılık tarihini ilk anlatan kaynak kitaptır (Şerbetçi,1999:2).
  • Batlamyus’tan sonra kartoğrafya tarihinin en büyük ismi Gerardüs Merkatordur (Bilgin,1987:14).
  • Merkator’un en büyük özelliği devrindeki kartoğrafyayı Batlamyus tesirinden kurtarmasıdır (Bilgin,1987:61).
  •  
  • Rönesans sonlarının en büyük kartografı Venedikli P.Vincenzo Coronelli (1650-1718)’dir.Coronelli,Venedik’te Argonaut’lar isimli ilk Coğrafya Kurumunu tesis etmiştir (Bilgin:1987:74).
  • Dünyada astronomi ve kartografya sahasında ilk mühim arazi ölçmesi Cesar François Casini De Tury Cossini III (1717-1784)’nin başkanlığında Fıransa’da yapılmıştır (Bilgin,1987:83).
  • Matrakçı Nasuh (-1533) haritacı anlayışı minyatüre uygulayan ilk ressamdır (Şerbetçi,1999:40).
  • Doktora yapan ilk Türk astronomu Tevfik Oktay Kabakcıoğlu’dur (Şerbetçi,1999:41).
  • Ebul Vefa ilk defa tanjantı trigonometriye zil(gölge) ismi ile sokmuştur (Şerbetçi,1999:23).
  • Atlasa muhtelif yerler arsında takip edilen ve ölçülen yolların kurdele şeklinde şeritler halinde resmedilmesi; yolların ilk defa bu tarzda gösterilmesi Matthav Paris’e aittir (Bilgin,1987:73).
  • Abdurrahman-İs-Sufi (884-976) bazı yıldızların çift yıldız olduğunu ilk saptayan astronomdur (Şebetçi,1999:7).
  • Lyon’a bağlanan ilk roma yolları  ve bu yolların haritası Marcus Vipsanius Agrippa’nın eseridir (Şerbetci,1999:9).
  • Al Khwarizm Kitab-ül Cebr vel Mukabala isimli ünlü kitabında cebir kelimesini ilk kullanan kişidir (Şerbetçi,1999:10).
  • Amundsen,Roald 1903’te manyetik kutbu inceleyerek sürekli yer değiştirdiğini saptadı (Şerbetçi,1999:11).
  • Anaksimander, güneş ekseninin eğriliğini fark edip güneş saati yapmıştır;ayrıca bilinen ilk dünya haritasıda onun eseridir (Şerbetçi,1999:12).
  • Jeodezi alanında uluslararası birliğin ilk kurucusu Johann Jacob Bayer’dir (Şerbetci,1999:20).
  • Büyük mesafelerin kozmik nirengi yöntemi ile elde edilmesini ve ayrıca normal denklemlerin çözümünde kullanılacak krakovian yöntemini Banachiewıcz, th. buldu (Şerbetçi,1999:21).
  • 1492 tarihinde Martin Behaim Yer Elması adı altında ilk dünya glabusunu  Nümberk’te yapmıştır  (Şerbetçi,1999:22).
  • Ortaçağın yetiştirdiği en büyük bilim adamı Reyhan Muhammet bin Ahmet bin Ahmet El Biruni’dir (Şerbetçi,1999:24).
  • Haritalarda ilk olarak eş yükselti eğrisini 1752 yılında Fransız kartoğraf Philipp Buache kullanmıstır (Şrebetçi,1999:36).
  • Kutup ışığının yerin manyetik alanının değişmesi ile ilgili olduğunu ilk olarak İsveç astronomi profösörü  Andres Celsius ortaya koymuştur (Şerbetçi,1999:46).
  • Dünyada haritasında ilk defa Amerika Kıtasını gösteren kişi İspanyol kartoğraf  Juan de La Cosa’dır (Şerbetçi,1999:46).
  • Anadolu’nun ilk ciddi haritası 1760 yılında Jean Babtiste Bourguingnon D’anville isimli Fransız kartoğrafı tarafından yapılmıştır (Şerbetci,1999:48).
  • Louis Daguerre bakır levha üzerine gümüş nitrat sürerek  bu plaka üzerine resmin ışığını iz düşürmüş ve dünyada resim çekim işlemi böyle başlamıştır,bu şekilde edilen ilk  kalıcı kayda Daguerra Tip denilmiştir (Şerbatci,1999:48).
  • Dünyada yılın 365 günden 6 saat fazla olduğunu ilk fark eden Yunanlı Eudoksus’tur (Şerbetci,1999:59).
  • 17 yy. en büyük gezgin ve yazarlarından biri Evliya Çelebidir (Şerbetci,1999:61).
  • Carl Friedrich Gasus isimli Alman bilim adamı Ceres gezegeni yörüngesine ait 9 derecelik gözlemlerden en küçük kareler yöntemini ilk defa uygulayarak bu gezegenin 1 Ocak 1802’de yeniden bulunmasını sağladı ( Şerbetci,1999:72).
  • İsviçre’de ilk hava fotogrametrisi ölçümlerini 1927 yılında  Hans Harry ve Bosshardt birlikte  yapmıştır (Şerbetçi,1999:72).
  • İsviçreli kartograf Hans Gyger Kondrad (1599-1674) dünyada nirengiyi ilk kullananlardandır (Şerbetçi,1999:80).
  • İlk defa 1860’da Pasteur,yaşayan bir organizmanın üreden amonyak meydana getirdiğini saptamış ve bu organizmaya torula ammonicale adını vermiştir (Ergene,1997:287).
  • Nitrifikasyon bakterileri ilk defa 1891’deWinogradsky tarafından izole edilmiştir (Ergene,1997:289)
  • İsviçre’li bili insanı Bertil Hallert (1910-1971) 1968’de birim ağırlığın standart hatası kavramını ilk olarak ortaya attı (Şerbetçi,1999:81).
  • Danimarkalı astronom Peter Andreas Hansen  jeodezide çift nokta kestirmesinde kendi adı ile anılan problemin çözümünü buldu,1841’de yayınladı.Bu problem ilk defa Snelliüs tarafından çözülmüştür (Şerbetçi,1999:83).
  • Dünyanın kendi ekseni etrafında batıdan doğuya doğru döndüğünü,ayrıca Merih ve Venüs gezegenleri gibi güneş etrafında da döndüğünü ilk söyleyen kişidir (Şerbetçi,1999:88).
  • Ortografik projeksiyonu ilk ortaya atan kişi Hipparchus’tur (Şerbetçi,1999:91).
  • Yunanlı bilgin Hipokrates bir dik üçgende çizilen çemberlerle oluşan ay şeklindeki alanların toplamının üçgen alanına denk olduğunu söyleyerek ilk defa çember ile sınırlanmış alanları hesaplamıştır (Şerbetçi,1999:91).
  • Hollandalı bilim adamı Christian Huygens Orion takım yıldızındaki nebulayı bulmuştur (Şerbetçi,1999:97).
  • Uluslar arası kartoğrafya birliğinin ilk başkanı İsviçreli bilim insanı  Eduard İmhof ‘tur (Şarbetçi,1999:100).
  • Alman fizikçisi Johann Benedikt Listing ,jeoid sözcüğünü ilk defa 1873’te Göttingende yayınladığı Über unsere jetgize kenntnis der gestalt end grösse der erde isimli bir yapıtında kullanmıştır (Şerbetçi,1999:125).
  • Joseph Nicaphare Niepce 1826’da ilk fotoğrafı çekti;1816’da ise helyographie ,resmin aslına uygun basımı,ilk denemeleri yapmıştı (Şşebetçi,1999:143).
  • Joseph Petzval 1840 tarihinde ilk çift objektifi gerçekleştirdi (Şerbetçi,1999:152).
  • 1861-80 arasında Alman Christian H. Friedrich Peters 48 planotoid ve iki tane kuruklu yıldız keşfetmiştir (Şebetçi,1999:152).
  • Hariata uzmanı Georges Poivillers,1919 yılında ilk hava stereofotogrametri aygıtını tasarladı (Şerbetçi,1999:156).
  • Avustralyalı matematikçi astronom Johannes Richter Praetorius 1590’da ilk palançeteyi yaptı (Şerbetçi,1999:157).
  • Eski çağ dünyasının ilk haritasını Yunan astronom ve coğrafyacısı Batlamyus yaptı (Şebetçi,1999:158).
  • Dünyanın manyetik kutuplarını ilk belirleyen kişi Sir Edward Sabine’dir (Şerbetçi,1999:166).
  • Alman jeodezi uzmanı Otmar Schuster, 1983’te ilk defa uydu yardımı ile ölçme işleri yapmıştır (Şerbetçi,1999:172).
  • Agoston Toth ,Macaristan’ın kartoğrafya konusunda  ilk isimlerindendir (Şerbetçi,1999:196).
  • Josef Nikolaus de L’ısle,1974 de ilk Rusya atlasını yayınladı bu atlasta meridyenlerin ve iki paralel dairenin uzunluğu korunan bir projeksiyon uyguladı (Şerbetçi,1999:174).
  • Avusturya’da teknik branşta ilk doktora yapan kişi Hans Löschner’dir (Şerbetçi,1999:126).
  • Türkiye’deki yüzen adalar hakkında ilk çalışma olan Bingöl Yüzen Adaları çalışması İhsan Bulut tarafından yayınlanmıştır (Anonim,2001:42-48).
  • Optik olarak uzaklık ölçmek için 1674’te G.Montanari’nin  önerisini geliştirerek dürbünün kıl ağına özel çizgiler koymayı Almanya’da  ilk öneren kişidir (Şerbetçi,1999:161).
  • Dünyanın programla çalışan ilk makinesini Z3 ve Z4 modellerini Zuse Kondrad yapmıştır (Şerbetçi,1999:202).
  • Nicole Auguste 1981 yılında yayınlanan eserinde ilk deformasyon kurallarını o güne kadar bilinen projeksiyonları inceleyerek değerlendirmiş ve modern kartoğrafya yolunu göstermiştir (Şrebetçi,1999:187).
  • İngiltere’de modern kartoğrafya dersini ilk olarak Edgar Hymes Thompson vermiştir (Şerbetçi,1999:186).
  • İngiltere’de kök alma işlemini ilk uygulayan kişi Robert Rekorde’dir (Şerbetçi,1999:161).
  • Dünyadaki e tabanlı ilk logaritma cetvelini 1614 yılında Baron John Napier de******o ismi ile yayınladı (Şrbatçi,1999:141).
  • 1901 yılında eski Avusturya’da teknik branşta ilk doktora yapan kişi Hans Löschner isimli bilim insanıdır (Şerbetçi,1999:126).
  • Mary Somerville’nin Physical Geography isimli eseri 1948’de ilk yayınlanmıştır (Tümertekin,1990:138).
  • Ellen Churchill Semple’nin ilk kitabı Amerikan History in its  Geographic Conditionstur (Tümertekin,1990:138).
  • Rollin D. Salisbury, Amerika Birleşik Devletlerin de ilk coğrafya departmanını Chicago da organize etmiştir (Tümertekin,1990:137).
  • Condrad Brun Malte nin çağdaşları ilk modern coğfayacının onun olduğunu söylemişlerdir (Tümertekin,1990:133).
  • Oxfort Üniversitesinde schoolof of geography nin temellerini Halford John Mackinder atmıştır (Tümertekin,1990:132).
  • Batlamyus un en tanınmış eseri Megalo Syntaksis (büyük gök sistematiği) dir (Baydil,2001:5).
  • Biruninin en tanınmış eseri El Kanun El Maksudi dir (Baydil,2001:8).
  • Ellsworth Huntington un ilk çalışmaları The Pulse of Asia (1907) ve Plastine end its Transformations (1911) dur (Tümertekin,1990:129).
  • Afred Henttner in Avrupa üzerine olan ilk kitabı 1907 yılında yayınlanmıştır (Tümertekin,1990:108).
  • Lucien gallois in ilk önemli eseri Les Geographes Allemands de la Renaissance dir (Tümertekin,1990:127).
  • Jovan Cvıjıc ilk önemli eserini karst üzerine almanca olarak yayınladı (Tümertekin,1990:124).
  • George Goudie Chısholm (1850-1930),sosyal sorunlarla ilgilenmiş ırksal,ulusal ve ekonomik açıdan hayat standartları ve nüfus sorunlarının incelenmesi anlamındaki ekonomik etnografya sözcüğünün ilk kullanıcısıdır (Tümertekin,1990:123).
  • Toprakların yeşil gübrelerle gübrelenmesinden ilk defa Ksenefon (MÖ 430-355) bahsetmiştir (Akalın,1968:2).
  • Bitki besin maddelerinin bitki kökleri vasıtasıyla toprak suyundan absorbe edildiğini ilk olarak bildiren araştırıcı İtalyan fizikçi Andrea Cesalpino’dur (Akalın,1968:2).
  • Van Helmont (1577-1644) suyun yegane besin maddesi olduğunu tecrübelerle ispatlamıştır (Akalın,1968:3).
  • Sir Humphry Davy (1778-1644) ziraat topraklarının fiziksel özelliklerinin önemini ilk sezen ilim adamlarından biridir (Akalın,1968:3).
  • Schüpler (1787-1834) Zirai Kimyanın Ana Hatları isimli kitabı ile toprak fiziği alanında yapılan ilk teknik araştırmaları rapor etmiştir (Akalıni1968:3).
  • Schöne 1867 yılında kendi adı ile anılan bir mekanik analiz cihazı yapmıştır (Akalın,1968:3).
  • İngiltere’de topraklarda katyon mübadele olayları ile ilgili ilk ciddi araştırmaları 1850 yılında Way yapmıştır (Akalın,1968:4).
  • Toprakların fiziksel özellikleri üzerinde ilk geniş araştırmalar 1879-1989 yılları arasında Wallny ve birlikte çalışanlar tarafından yapılmıştır (Akalın,1968:4).
  • Wollny’nin bitki örtüsünün topraklara tesiri ile ilgili araştırmaları hidroloji ve hidrolojinin toprak fiziği ile ilgisi konusunda ilk araştırmaları teşkil eder (Akalın,1968:4).
  • King toprak fiziğinin Amerika’daki babası olarak kabul edilir (Akalın,1968:5).
  • Buckingam toprak rutubetinin hareketlerini izah etmek için kapilarite potansiyeli ve geçirgenlik teorileri hakkında ilk çalışmaları yapmıştır (Akalın,1968:7).
  • Mitscherlich bitki fizyolojisine dayanan toprak ilminin kurucularından sayılmaktadır (Akalın,1968:7).
  • Türkiye’de toprak ilmi dersi ilk defa Halkalı Ziraat Mektebi Alisin’den Nurettin Münşi Bey tarafından tedris edilmiştir (Akalın,1968:8).
  • Ülkemizde toprak ilmini modern anlamı ile okutan ilk ilim adamı Prof Dr Kerim Ömer Çağlar’dır (Akalın,1968:9).
  • Türkiye’nin ilk defa istikşafi toprak haritasını Kerim Ömer Çağlar yapmıştır (Akalın,1968:9).
  • Türkiye’de orman toprakları üzerine ilk çalışmaları yapan Orman Fakültesi profösörlerinden Dr Asaf Irmak aynı zamanda Türkiye’de modern ilmin kurucuları arasında ilk sırayı alır (Akalın,1968:9).
  • Türkiye’de toprak etüd ve haritalama konusunu modern manada ilk defa ele alan ve bu konuda fakültede dersler veren ilk öğretim üyesi Prof Dr Eyüp Hızalan hocadır (Akalın,1968:9).

Kaynakça:

ATALAY, İ., 1982, Türkiye Jeomorfolojisine Giriş, Ege Üniv. Sosyal Bilimler Fak. Yay. No:9 İZMİR

ERİNÇ, S., 2000, Jeomorfoloji I, Der Yayınları, İSTANBUL

ŞAHİN, C., 2006, Türkiye Fiziki Coğrafyası, Gündüz Eğitim ve Yayıncılık, ANKARA

DOĞANAY, H., 2005, Genel ve Fiziki Coğrafya, Aktif Yayınevi, ERZURUM

ÖZGÜR, M., 2001, Türkiye Coğrafyası, A. Ü. Dil ve Tarih Coğ. Fak., ANKARA

BAYDİL, E., 2001, Coğrafyaya Giriş.Pegem A Yayınları Genişletilmiş 4. Baskı, KONYA

AKALIN, İ., 1968, Toprak, Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Yayınları, ANKARA

DOĞANAY, H., 2000, Coğrafyaya Giriş, Aktif Yayınevi, ERZURUM

ÖZTAŞ, K., 2001, Turizm Ekonomisi Genel Turizm Bilgileri, Nobel Yayınları, ANKARA

TÜMARTEKİN, E.; ÖZGÜÇ, N. ,2005, Ekonomik Coğrafya, Çantay Kitabevi, İSTANBUL

ARINÇ, K., 2006, Türkiye’nin Coğrafi Bölgeleri Cilt 1.Atatürk Üniversitesi Yayını, ERZURUM

BİLGİN, T., 1987, Genel Kartoğrafya Cilt 1.Genişletilmiş 3. Baskı, İSTANBUL

AKKUŞ, A., 1995, Harita Bilgisi, Öz Eğitim Yayınları, KONYA

ŞERBETÇİ, M., 1999, Türk Haritacılığı Tarihi 2.Baskı.Y.T.Ü. Yayını, İSTANBUL

ERGENE, A., 1997, Toprak Bilminin Esasları.Öz Eğitim Yayınları, KONYA

ŞERBETÇİ, M., 1999, Harita Bilmi Tarihinde Biyografiler, Y.T.Ü. Yayını, İSTANBUL

Yorum Yaz
-->
Arkadaşların Burada !
Arkadaşların Burada !